Ukusanyaji wa mapato wa halmashauri nchini Tanzania bado, kwa kiasi kikubwa, unategemea nguvu kazi ya binadamu. Maafisa wa manispaa hupita kwenye banda hadi banda kwenye masoko, maegesho ya barabarani na vituo vya usafiri wakikusanya tozo kwa njia zisizo rasmi, wakipokea fedha taslimu moja kwa moja, kisha kuendelea na kituo kingine.
Miamala hukamilika kwa dakika chache, mara nyingi bila risiti zilizochapishwa, au kuingizwa mara moja kwenye mfumo wa kidijitali. Mwisho wa siku, takwimu hukusanywa na kuwasilishwa kama mapato yaliyopatikana, hali inayotoa picha ya kuwa mambo yanaenda vizuri. Lakini kinachobaki hakionekani ni kiasi gani cha mapato hakijawahi kuingia rasmi kwenye mfumo.
Ripoti ya hivi karibuni ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) inaweka wazi hali hii kuwa ni tatizo la msingi kwenye mfumo mzima wa ukusanyaji na udhibiti wa mapato.
Shilingi bilioni 1.67 hazikuwekwa benki, bilioni 10.28 hazikuwasilishwa na mawakala, na bilioni 5.34 zilipotea kutokana na ukusanyaji mdogo na matumizi yasiyo sahihi ya viwango. Hasara hizi hazitokei baada ya fedha kuingia kwenye mifumo ya Serikali, bali hutokea mwanzoni kabisa kabla hazijarekodiwa rasmi.
Utegemezi wa binadamu
Hili ni jambo muhimu sana. Linaonyesha kuwa tatizo si kukosekana kwa mifumo ya kidijitali, bali ni utegemezi wa watu (human labour) katika hatua nyeti ya ukusanyaji. Mifumo kama GePG na LGRCIS ipo, lakini mara nyingi inaongozwa juu ya mifumo ambayo bado inaanza kwa fedha taslimu na maamuzi ya mtu binafsi. Katika hali hii, mifumo ya kidijitali inakuwa ni ya kuripoti zaidi kuliko kudhibiti.
Matokeo yake ni kile kinachoweza kuitwa “uwekaji wa kidijitali wa juu juu.” Kwenye makaratasi, mifumo inaonekana ya kisasa, kuna dashibodi na ripoti, lakini mfumo halisi wa ukusanyaji bado una mianya ya upotevu kupitia fedha taslimu.
Ripoti ya CAG inaonyesha pia kuwepo kwa makusanyo nje ya mfumo, hifadhidata zisizokamilika, na utekelezaji dhaifu wa taratibu zilizokubaliwa.
Baadhi ya mapato hata hupitia kabisa nje ya mifumo rasmi kupitia miamala ya mikono, au mauzo ya mali bila uangalizi wa kidijitali.Hata pale ambapo mapato ya Serikali za Mitaa yanaonekana kuzidi malengo (asilimia 111), hali hii haipingani na tatizo lililopo.
Inaonyesha tu kuwa malengo yanawekwa chini ya uwezo halisi, wakati ufanisi wa ukusanyaji bado unaathiriwa na upotevu kabla ya fedha kuingia rasmi kwenye mfumo.
Mfumo
Hili si tatizo la ukosefu wa teknolojia. Ni tatizo la muundo wa mfumo. Tanzania imewekeza kwenye mifumo ya kidijitali, lakini haijabadilisha kikamilifu namna ya ukusanyaji ili kuondoa utegemezi wa maamuzi ya mtu.
SOMA ZAIDI: Fahamu Kuhusu Tausi, Mfumo Mpya wa Ukusanyaji Mapato Serikalini
Kadri maafisa wanavyoweza kukusanya fedha taslimu moja kwa moja, na miamala kuanza nje ya mfumo rasmi, upotevu utaendelea kuwa sehemu ya kawaida ya mfumo.
Mfano mzuri ni Kenya, ambapo kuna mifumo ya kidijitali kama eCitizen na malipo ya simu yaliyosambazwa kwenye kaunti. Tofauti kubwa ni kuwa malipo mengi hayawezi kufanyika nje ya mfumo. Hii inapunguza maamuzi ya mtu binafsi na kuongeza uwazi kuanzia mwanzo wa muamala hadi mwisho wa taarifa.
Mpango wa muda mrefu wa Tanzania, Dira 2050, unatambua umuhimu wa mabadiliko ya kidijitali katika kuongeza ufanisi na uwazi. Hata hivyo, ripoti ya CAG inaonyesha pengo kati ya malengo na utekelezaji.
Udhibiti wa ndani ni dhaifu, mifumo haijaunganishwa kikamilifu, na utekelezaji wa mapendekezo ya ukaguzi ni mdogo (asilimia 41 tu). Hii inaonyesha kuwa mifumo ya kidijitali bado inaenda sambamba na ile ya zamani badala ya kuibadilisha kabisa.
Ufisadi
Pia kuna ukweli kuhusu utawala: mifumo ya fedha taslimu huacha nafasi ya maamuzi ya mtu binafsi, na mara nyingi maamuzi haya huleta mianya ya faida zisizo rasmi ndani ya taasisi.
READ MORE: Kwa Nini ni Wakati wa Kupunguza Kodi Kwenye Huduma za Fedha kwa Simu na Sio Muda Wa Kuongeza Tena
Kuondoa fedha taslimu si suala la teknolojia pekee, bali pia ni mabadiliko ya kiutawala na kisiasa, kwa sababu hupunguza nafasi ya mazungumzo yasiyo rasmi na udhibiti binafsi. Ndiyo maana uwekaji wa kidijitali wa nusu nusu utaendelea kushindwa. Mifumo mseto huhamisha tu sehemu ya upotevu wa fedha.
Ukusanyaji wa mapato katika Serikali za Mitaa lazima uwe wa kidijitali kabisa bila kuruhusu njia mbadala za mikono. Miamala yote lazima ianze ndani ya mifumo rasmi ya kidijitali, si kuingizwa baada ya fedha taslimu kukusanywa.
Uwajibikaji unapaswa kupimwa kwa kufuata mfumo, si kwa kiasi cha mapato tu, kwa sababu takwimu kubwa hazina maana kama kuna upotevu mkubwa kabla ya kurekodiwa.
Ripoti ya CAG inaonyesha wazi kuwa mfumo wa sasa unaruhusu upotevu wa mapato katika hatua ya mwanzo kabisa. Mpaka Tanzania itakapobadilisha muundo wa mfumo wa ukusanyaji na kuondoa maamuzi ya mtu katika hatua ya muamala, mifumo ya kidijitali itaendelea kuwa kama nyongeza tu juu ya mfumo wa zamani wa fedha taslimu.
Teknolojia ipo. Mifumo ya kuripoti ipo. Kinachokosekana ni uamuzi wa kimuundo wa kuhakikisha haiwezekani kukusanya mapato ya umma nje ya mifumo hiyo.
Mariam Gichan ni mwanaakiolojia na mwandishi wa habari anayeishi Dar es Salaam. Anaweza kupatikana kwa mariamgichan@gmail.com au kwa +255 754 215 690. Haya ni maoni binafsi ya mwandishi na si lazima yaakisi mtazamo wa The Chanzo. Ungependa kuchapisha kwenye safu hii? Wasiliana na wahariri wetu kupitia editor@thechanzo.com kwa ufafanuzi zaidi.
